1940 yil yozida Shveytsariya deyarli har tomondan o‘rab olingan edi. Shimolda Gitler Germaniyasi, janubda Mussolini boshqarayotgan Italiya, g‘arbda esa mag‘lub etilgan Fransiya turardi. Germaniya hatto Shveytsariyani bosib olish rejasini ham tayyorlagan edi. Ammo hujum boshlanmadi. Nega?
Bu savolga bitta javob yo‘q. Shveytsariyani faqat tog‘lar, faqat banklar yoki shunchaki “biz betarafmiz” degan bayonot saqlab qolmagan. Bu hikoyada kuchli armiya, katta davlatlarning manfaatlari, ichki muvozanat va juda noqulay murosalar bir biriga qo‘shilib ketadi.
1515 yil neytrallikning tug‘ilgan sanasi emas
O‘rta asrlarda Shveytsariya kantonlari jangovar piyoda qo‘shinlari bilan mashhur edi. Shveytsar yollanma askarlari Yevropaning ko‘plab urushlarida qatnashgan.
1515 yilda Marignano jangida Konfederatsiya Fransiyadan og‘ir mag‘lubiyatga uchradi. Ommabop hikoyada aynan shu mag‘lubiyat Shveytsariya neytralligining boshlanishi sifatida aytiladi. Lekin tarix bunchalik sodda emas. Mag‘lubiyat tashqi yurishlarni chekladi, ammo Shveytsariya birdaniga urushlardan butunlay voz kechmadi.
Shuning uchun 1515 yilni tayyor neytrallik tug‘ilgan kun deb emas, uzoq siyosiy burilishning ramziy boshlanishi deb ko‘rish to‘g‘riroq.
1648 yil: suverenitetning mustahkamlanishi
1648 yilgi Vestfaliya tinchligi Shveytsariya Konfederatsiyasining Muqaddas Rim imperiyasidan huquqiy mustaqilligini mustahkamladi. Endi Konfederatsiya tashqi siyosatda alohida subyekt sifatida ko‘rina boshladi.
Ammo bu hali bugungi ma’nodagi doimiy neytrallikning to‘liq xalqaro kafolati emas edi. Buning uchun Yevropa yana bir katta silkinishni boshdan kechirishi kerak bo‘ldi.
1798 yil: tashqaridan o‘rnatilgan tizim
1798 yilda inqilobiy Fransiya qo‘shinlari Shveytsariyaga bostirib kirdi. Eski kantonal tartib qulab, markazlashgan Gelvetik Respublikasi tuzildi. Fransuzlar uchun bu hudud strategik yo‘lak va resurs edi. Shveytsariya uchun esa tashqaridan majburan o‘rnatilgan tizim bo‘ldi.
Markazlashtirish kantonlar o‘rtasidagi diniy, til va siyosiy farqlarni yo‘q qilmadi. Aksincha, qarshilikni kuchaytirdi. 1803 yilda Napoleon Meditatsiya akti orqali kantonlarga ko‘proq mustaqillikni qaytardi.
Shveytsariya uchun bir dars aniq bo‘ldi: ichki muvozanatni saqlash uchun tashqi urushlardan chetda turish juda foydali.
1815 yil: buyuk davlatlar bilan kelishuv
Napoleon mag‘lub bo‘lgach, Yevropa davlatlari Vena kongressida yangi tartib yaratdi. Fransiya bilan Avstriya o‘rtasida kuchli, lekin hujumkor bo‘lmagan hudud kerak edi. Shveytsariya bu tampon roliga juda mos tushardi.
Shveytsariyalik siyosatchi Frederik Sezar de La Harp Rossiya imperatori Aleksandr Birinchiga yaqin edi. Aleksandr Shveytsariyaning mustaqilligi va kantonal tuzilishini qo‘llab quvvatladi. Natijada Konfederatsiya 22 kanton bilan tiklandi va 1815 yilda uning doimiy neytralligi xalqaro darajada tan olindi.
Bu saxiy sovg‘a emas edi. Buyuk davlatlar Shveytsariya urush maydoniga aylanmasligidan manfaatdor edi. Shveytsariya esa shu manfaatni o‘z xavfsizligiga aylantirdi.
Neytrallik qurolsiz qolish degani emas
Neytrallik “biz urushmaymiz, bizga ham tegmang” degan sehrli gap emas. Neytral davlat o‘z hududini o‘zi himoya qila olishi kerak. Shveytsariya modeli qurollangan neytrallikdir. Mamlakat harbiy ittifoqlarga qo‘shilmaydi va tashqi urushlarda qatnashmaydi, ammo zarurat tug‘ilsa katta safarbarlik o‘tkazadi.
1907 yilgi Gaaga konvensiyalari neytral davlatlarning urush paytidagi huquq va majburiyatlarini aniqroq belgiladi. Neytrallikning ichki vazifasi ham bor edi. Nemis, fransuz, italyan va retoroman tilli jamoalar tashqi urushlarda turli tomonlarga bo‘linib ketmasligi kerak edi.
1939 yil va Tannenbaum rejasi
1939 yil sentabrida urush boshlanishi bilan Shveytsariya umumiy safarbarlik e’lon qildi. General Anri Gizan armiya bosh qo‘mondoni etib saylandi. Kichik davlat katta armiyalar o‘rtasida hujum narxini imkon qadar oshirishi kerak edi.
Germaniya shtablarida Shveytsariyaga bostirib kirishning bir necha variantlari ishlab chiqildi. Ular odatda Tannenbaum nomi bilan eslanadi. Tekislikdagi shaharlarni uzoq muddat himoya qilish qiyin bo‘lgani uchun Gizan armiyaning asosiy qismini Alp tog‘laridagi mustahkamlangan hududlarga chekinishga tayyorladi.
Bu strategiya Milliy reduit deb ataldi. Sen Moris, Gotthard va Sargans atrofidagi qal’alar muhim dovonlar, tunnellar va temir yo‘llarni nazorat qilardi. Reja dushmanni chegarada abadiy to‘xtatish emas edi. Maqsad mamlakatning markaziy yo‘llarini egallashni juda qimmatga aylantirish va zarur bo‘lsa Alp infratuzilmasini foydalanib bo‘lmaydigan holga keltirish edi.
Nega Gitler hujum qilmadi?
Shveytsariyani faqat tog‘lar saqlab qoldi, deyish noto‘g‘ri. Gitlerni bitta sabab to‘xtatmagan.
- Hujum harbiy jihatdan qimmat va noqulay bo‘lishi mumkin edi.
- Germaniyaning boshqa frontlarda muhimroq vazifalari bor edi.
- Neytral Shveytsariya savdo, moliyaviy hisob kitob va tranzit uchun foydali edi.
- Qurollangan mudofaa tez va oson g‘alaba bo‘lmasligini ko‘rsatardi.
Shu omillar birlashib, hujumni zarur bo‘lmagan xavfga aylantirdi. Ammo bu xavf hech qachon butunlay yo‘qolmagan.
Omon qolishning qorong‘i tomoni
Neytrallik axloqiy poklik degani emas. Urush davrida Shveytsariya Germaniya bilan ham, ittifoqchilar bilan ham savdo qildi. Germaniya uchun Shveytsariya franki va kliring kreditlari xalqaro hisob kitoblarda muhim edi.
Shveytsariya milliy banki Reyxsbankdan katta miqdorda oltin sotib oldi. Urushdan keyingi tekshiruvlar bu oltinning bir qismi bosib olingan davlatlarning markaziy banklaridan talon taroj qilinganini ko‘rsatdi.
Eng og‘riqli masala qochqinlar siyosati bo‘ldi. Shveytsariya ko‘plab odamlarni qabul qildi, ammo chegarada yana ko‘plar rad etildi. Ularning orasida natsistlar ta’qibidan qochayotgan yahudiylar ham bor edi.
Shveytsariya tajribasini ideal neytrallik deb emas, omon qolishning kuchli va bahsli modeli deb ko‘rish to‘g‘riroq.
Neytrallik diplomatik vositaga aylanadi
Urushdan keyin Shveytsariya neytrallikni faqat chetda turish uchun emas, vositachilik uchun ham ishlata boshladi. Jeneva xalqaro tashkilotlar markaziga aylandi. Xalqaro Qizil Xoch qo‘mitasi, BMT idoralari va ko‘plab muzokaralar Shveytsariyaning yaxshi xizmatlariga tayandi.
Sovuq urush tugagach, siyosat yanada moslashuvchan bo‘ldi. 1991 yilda Iroqqa qarshi iqtisodiy sanksiyalar, 1996 yilda NATOning Tinchlik yo‘lida hamkorlik dasturi va 1999 yilda Kosovodagi tinchlikparvar faoliyat bunga misol bo‘ldi. 2002 yilda mamlakat referendumdan keyin BMTga qo‘shildi.
Ukraina urushi va 2026 yilgi bahs
2022 yil 28 fevralda Shveytsariya Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi munosabati bilan Yevropa Ittifoqi sanksiyalarini qabul qildi. Bu qaror mamlakat ichida katta bahs tug‘dirdi. Bir tomon uchun sanksiyalar xalqaro huquqni himoya qilish edi. Boshqa tomon esa neytrallikning ishonchliligi zaiflashdi, deb hisoblaydi.
Shveytsariya NATOga qo‘shilmadi va urushayotgan tomonlarga qurol yetkazib berishga doir cheklovlarni saqlab qoldi. Ammo qurolni uchinchi davlatlar orqali qayta eksport qilish masalasi hanuz siyosiy bahs markazida.
2026 yil 27 sentabrda shveytsariyaliklar neytrallik tamoyillarini Konstitutsiyada qat’iyroq belgilashni taklif qilgan tashabbus bo‘yicha ovoz beradi. Ikki yuz yildan keyin ham asosiy savol o‘zgarmagan: neytrallik qanchalik qat’iy va qanchalik moslashuvchan bo‘lishi kerak?
Xulosa
Shveytsariya to‘rtta omil tufayli neytral bo‘lib qoldi. Geografiya va qurollangan mudofaa hujum narxini oshirdi. Buyuk davlatlar mamlakatni tampon va vositachi sifatida foydali deb bildi. Neytrallik turli til va din jamoalarini bitta davlat ichida ushlab turishga yordam berdi. Eng muhimi, Shveytsariya neytrallikni qat’iy shior emas, davrga moslashtiriladigan siyosat sifatida qo‘lladi.
Ammo buning narxi ham bor edi: bahsli savdo, oltin va qochqinlar siyosati. Shuning uchun Shveytsariya hikoyasi “hech kimga tegmasang, hech kim senga tegmaydi” degan oddiy formula emas. Bu kuch, manfaat va murosa o‘rtasidagi juda nozik muvozanat.
Manbalar
- Swiss Federal Department of Foreign Affairs: Neutrality
- FDFA: Questions and answers on Switzerland’s neutrality
- About Switzerland: Neutrality
- Historical Dictionary of Switzerland: Neutrality
- Swiss Federal Archives: The Second World War
- Bergier Commission: Final synthesis
- Swiss government: Neutrality Initiative
